عصر آدینه

عصر آدینه

تحلیل روابط ساختاری و محتوایی آموزه‌های مهدوی و قصه‌های ماورائی سوره کهف

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری رشته علوم و معارف نهج‌البلاغه واحد تهران جنوب، دانشگاه پیام نور تهران، ایران
2 استادیار گروه الهیات و معارف اسلامی واحد خوی، دانشگاه آزاد اسلامی خوی، ایران
3 دانش آموخته حوزۀ علمیه الزهراء (س) خو ی، ایران
چکیده
این پژوهش به بررسی تطبیقی و تحلیلی روابط عمیق میان آموزه‌های مهدویت در اندیشه اسلامی _به ویژه شیعی _ و قصه‌های‌ ماورائی سوره کهف (اصحاب کهف، موسی؟ع؟، خضر ؟ع؟و ذوالقرنین) پرداخته، با روش توصیفی _ تحلیلی و با اتکاء به منابع تفسیری، روایی و کلامی، استدلال می‌کند که سوره کهف نه تنها حاوی پیش‌نمایش‌ها والگوهایی نمادین برای عصر غیبت و ظهور است، بلکه ساختار و مضامین آن، چهارچوبی قرآنی برای درک مفاهیم کلیدی مهدویت فراهم می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که مفاهیمی همچون «غیبت» طولانی، «انتظار فعال» و حفظ ایمان در دوران فتنه‌ها، «هدایت ویژه الهی» در دوران غیبت، مبارزه با طاغوت و استکبار وظهور نجات‌بخش به شکلی رمزآلود و الگوساز در این سوره تبیین شده‌اند. نتیجه این‌که سوره کهف به مثابه یک «پارادایم قرآنی» عمل کرده و با ارائه روایت‌های هم‌ریخت با دوران غیبت و ظهور، هم تبیین‌گر آموزه‌های مهدوی است و هم منبعی برای استخراج معیارهای رفتاری جامعه منتظر و تبیین فلسفه تاریخی انتظار فرج محسوب می‌شود. این قرائت، غنای معنایی سوره کهف را آشکار کرده و ابعاد جدیدی از پیوند ناگسستنی قرآن و عترت در اندیشه اسلامی را نمایان می‌سازد.
کلیدواژه‌ها

منابع

قرآن کریم
-                    ابن بابویه، على بن حسین. (1359ش)، کمال الدین و تمام النعمة، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
-                    ابن بابویه، على بن حسین. (1380). متن و ترجمه کمال الدین و تمام النعمة، ترجمه: منصور پهلوان، قم: مؤسسه علمى فرهنگى دارالحدیث.
-                    ابن ‌منظور، محمدبن مکرم. (1414ق). لسان العرب، بیروت: دارالفکر.
-                    ابن‌اثیر جزری، مبارک. (1367). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
-                    اشکورى، محمد. (1373). تفسیر شریف لاهیجى، تهران: دفتر نشر داد.
-                    اصفهانى، محمدتقى. (1387). مکیال المکارم، ترجمه: مهدى حائرى قزوینى، قم: مسجد مقدس جمکران.
-                    اصفهانى، محمدتقى. (1428ق). مکیال المکارم، قم: مؤسسة الإمام المهدی؟ع؟.
-                    آلوسى، محمود . (1415ق). روح المعانی، بیروت: دارالکتب العلمیة.
-                    بحرانی،هاشم. (1374). البرهان، قم: مؤسسه بعثت.
-                    بروجردى، محمد ابراهیم. (1366). تفسیر جامع، تهران: کتابخانه صدر.
-                    بلاغى، صدرالدین. (1381). قصص قرآن، تهران: امیرکبیر.
-                    جبران، مسعود. (1383). الرائد، ترجمه: رضا انزابی نژاد، مشهد: مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی.
-                    جزائرى، نعمت‌الله. (1380). داستان پیامبران یا قصه‏هاى قرآن از آدم تا خاتم، تهران، انتشارات هاد.
-                    جفرى، آرتور. (1385). واژه‏هاى دخیل در قرآن مجید، تهران: توس.
-                    حر عاملی، محمدبن حسن. (1409ق). وسائل الشیعه، قم: مؤسسة آل‌البیت؟عهم؟.
-                    حر عاملی، محمدبن حسن. (بی‌تا). الایقاظ من الهجعة، ترجمه: احمد جنّتى، تهران: نوید.
-                    حر عاملى، محمدبن حسن. (1425ق). إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، بیروت: مؤسسة الأعلمی‌ للمطبوعات‏.
-                    حسینى همدانى، محمد. (1404ق). انوار درخشان، تهران: لطفى.
-                    حلى، حسن . (1379). مختصر البصائر، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
-                    خراسانى، محمدجواد. (1388). مهدى منتظر؟عج؟، مشهد مقدس: نور الکتاب و ضامن آهو.
-                    راغب أصفهانى، حسین بن محمد . (1374). مفردات، ترجمه و تحقیق: غلام‌رضا خسروی حسینی، تهران: مرتضوی.
-                    راغب أصفهانى، حسین بن محمد. (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن، بیروت: دارالقلم/ الدار الشامیة.
-                    رحمتى شهرضا، محمد. (1387). هزار و یک نکته پیرامون امام زمان؟عج؟، قم: مسجد مقدس جمکران.
-                    رضایى اصفهانى، محمدعلى. (1387). تفسیر قرآن مهر، قم: پژوهش‌هاى تفسیر و علوم قرآن.
-                    رضوانى، على‌اصغر. (1388). موعودشناسى و پاسخ به شبهات، قم: مسجد مقدس جمکران.
-                    رضوى، رسول. (1384). امام مهدى؟عج؟، قم:مرکز مدیریت حوزه علمیه .
-                    رهنما، زین‏العابدین. (1354). قرآن مجید با ترجمه و جمع‏آورى تفسیر، تهران: سازمان اوقاف.
-                    سلیمان، کامل. (1386). روزگار رهایى، ترجمه: علی‌اکبر مهدی‌پور، تهران: نشر آفاق.
-                    سلیمان، کامل. (1427ق). یوم الخلاص فی ظل القائم المهدی؟ع؟، قم: دار المجتبى.
-                    سلیمیان، خدامراد. (1385). پرسمان مهدویت، قم: شباب الجنه.
-                    سلیمیان، خدامراد. (1388). فرهنگ نامه مهدویت، تهران: بنیاد فرهنگى حضرت مهدى موعود؟عج؟.
-                    سمرقندى، نصر بن محمد. (1416ق). تفسیر السمرقندى، بیروت: دارالفکر.
-                    سند، محمد. (1429ق). دعوى السفارة فی الغیبة الکبرى، قم: بقیة العترة.
-                    شبر، عبدالله. (1410ق). تفسیر القرآن الکریم، قم: مؤسسة دارالهجرة.
-                    شوشترى، نور الله . (1409ق). إحقاق الحق و إزهاق الباطل، قم: کتابخانه عمومى آیت‌الله مرعشى نجفى؟ره؟.
-                    صافى گلپایگانی، لطف‌الله. (1386). نوید امن و امان، تهران: دفتر تنظیم و نشر آثار آیت‌الله العظمى صافى گلپایگانى.
-                    صدر، محمد. (1384). تاریخ پس از ظهور، تهران: موعود عصر؟عج؟.
-                    صمدی، قنبرعلی. (1394). رجعت در قرآن و روایات، تهران: بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود؟عج؟.
-                    صنعانى، عبدالرزاق. (1411ق). ‏تفسیر القرآن العزیز ‏، بیروت‏: دارالمعرفة.
-                    طباطبایى، سیدمحمدحسین. (1374). المیزان، ترجمه: محمدباقر موسوى، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
-                    طبرانى، سلیمان بن احمد. (1381). الإحتجاج، ترجمه: بهراد جعفرى، تهران: اسلامیه.
-                    طبرانى، سلیمان بن احمد. (2008م). التفسیر الکبیر، اربد: دارالکتاب الثقافی.
-                    طبرسى، فضل بن حسن. (1372). مجمع البیان، تهران: ناصر خسرو.
-                    طبرسى، فضل بن حسن. (1375). ‏جوامع الجامع‏، ترجمه: على عبدالحمیدى و دیگران، مشهد: آستان قدس.
-                    طبرسى، فضل بن حسن. (1390ق). إعلام الورى بأعلام الهدى، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
-                    طبرى، محمدبن جریر. (1356). تفسیر طبری، ترجمه: حبیب یغمایی، تهران: توس.
-                    طبرى، محمدبن جریر. (1386). نشانه‏هایى از دولت موعود، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه.
-                    طبرى، محمدبن جریر. (1412ق). جامع البیان، بیروت: دارالمعرفة.
-                    طریحی، فخرالدین . (1375). مجمع البحرین، تهران: مرتضوى.
-                    طوسی، محمدبن حسن. (1387). الغیبة، ترجمه: مجتبی عزیزی، قم: مسجد مقدس جمکران.
-                    طوسی، محمدبن حسن. (1425ق). الغیبة، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
-                    عراقى، محمود . (1384). دارالسلام در احوالات حضرت مهدى؟ع؟، ‏قم: مسجد مقدس جمکران.
-                    على‏نورى، علیرضا. (1379). امامت حضرت مهدى؟عج؟ در اعتقاد ما، تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامى.
-                    عمیدى، ثامر هاشم حبیب. (1387). در انتظار ققنوس، تهران: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى؟ره؟.
-                    فتلاوى، مهدى حمد. (1427ق). نهج الخلاص، بغداد: مکتبة الشهاب الثقاب.
-                    فراء، یحیى بن زیاد. (1980م). معانى القرآن، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
-                    فیومى، أحمدبن محمد. (1414ق). المصباح المنیر، قم: مؤسسه دار الهجرة.
-                    قرائتى، محسن. (1388). تفسیر نور، تهران: مرکز فرهنگى درس­هایى از قرآن.
-                    قطب راوندی، سعید. (بی تا). جلوه‌های اعجاز معصومین؟ع؟، ترجمه: غلامحسن محرمی، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
-                    قمى، على بن ابراهیم. (1363). تفسیر القمی، قم: دارالکتاب.
-                    قنبرى، آیت. (1385). آینده جهان در نگاه ادیان، تهران:سپاه پاسداران انقلاب اسلامى.
-                    کلینی، محمدبن یعقوب. (بی‌تا). أصول الکافی، ترجمه: جواد مصطفوی، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
-                    کارگر، رحیم. (1387). آینده جهان، قم: مرکز تخصصی مهدویت.
-                    کاشانى، فتح‏الله. (1336). منهج الصادقین فی إلزام المخالفین، تهران، کتابفروشى علمی.
-                    کاظمى، مصطفى بن ابراهیم. (1428ق). بشارة الإسلام فی علامات المهدی؟ع؟، بیروت: مؤسسة البلاغ.
-                    کلینى، محمدبن یعقوب. (1407ق). الکافی، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
-                    کلینى، محمدبن یعقوب. (بی‌تا). أصول الکافی، ترجمه: محمدباقر کمره‏اى، قم: اسوه.
-                    لویس، معلوف. (1386). المنجد، ترجمه: مصطفی رحیمی‌نیا، تهران: صبا.
-                    مجلسی، محمدباقر. (1404ق). مرآة العقول، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
-                    مجلسى، محمدباقر . (بی‌تا). بحارالأنوار، بیروت:دار إحیاء التراث العربی.
-                    مدنی شیرازی، على خان بن أحمد. (1384). الطراز الأول و الکناز لما علیه من لغة العرب المعول، مشهد: مؤسسة آل‌البیت .
-                    مصطفوى، حسن. (1368). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
-                    مغنیه، محمدجواد. (1378). تفسیرکاشف، ترجمه: موسی دانش، قم: دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه .
-                    مغنیه، محمدجواد. (1424ق). التفسیر الکاشف، قم: دارالکتاب الإسلامی.
-                    مکارم شیرازی، ناصر. (1386). پیام قرآن، تهران: دارالکتب الاسلامیة.
-                    مکارم شیرازى، ناصر. (1371). تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
-                    موسوى‌نسب، جعفر. (1386). دویست پرسش و پاسخ پیرامون امام زمان؟عج؟، تهران: فرهنگ منهاج.
-                    مهدی‌پور، علی‌اکبر. (1388). پژوهه مهدوى، قم: رسالت.
-                    مؤسسه آینده روشن. (1388). مجموعه آثار چهارمین همایش بین‏المللى دکترین مهدویت با رویکرد سیاسى و حقوقى، قم: جامعة المصطفى العالمیة.
-                    میبدى، احمدبن محمد. . (1371). کشف الاسرار و عدة الابرار، تهران: امیرکبیر.
-                    میرلوحى سبزوارى، محمدبن محمد. . (1426ق). کفایة المهتدی فی معرفة المهدی؟ع؟، قم: دارالتفسیر.
-                    نعمانى، محمدبن ابراهیم. (1362). الغیبة، ترجمه: احمد فهرى، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
-                    نعمانى، محمدبن ابراهیم. (1397ق). الغیبة . تهران: مکتبة الصدوق.
-                    نورى، حسین بن محمد تقى. (1384). نجم ثاقب در احوال امام غائب؟ع؟، قم: مسجد مقدس جمکران .
-                    نهاوندى، على‌اکبر. (1386). العبقری الحسان، قم: مسجد مقدس جمکران.

هاشمى رفسنجانى، اکبر. (1383). فرهنگ قرآن، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم.