عصر آدینه

عصر آدینه

نشانه‌شناسی مناسک مهدویت و نقش آن در تاب‌آوری جوامع شیعی

نویسنده
مدرس سطوح عالی حوزه علمیه قم؛ دکتری شیعه‌شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
چکیده
مهدویت به‌مثابه یکی از بنیادی‌ترین آموزه‌های کلامی و فرهنگی شیعه، در طول تاریخ نقش مهمی در شکل‌دهی به هویت جمعی و پایداری اجتماعی ایفا کرده است. این باورداشت کارکردی فراتر از یک باور فردی داشته و به‌مثابه سازوکاری اجتماعی _ تمدنی عمل می‌کند. مناسک مهدوی هم‌چون دعای ندبه، زیارت آل‌یاسین، آئین‌های نیمه‌شعبان و مجالس دعا و انتظار و یادکرد مستمر امام‌ عصر؟عج؟ نه‌تنها صورت‌هایی عبادی، بلکه نشانه‌هایی اجتماعی _ فرهنگی‌اند که حامل رمزگان امید، انتظار، انسجام و مقاومت هستند. این نشانه‌ها به‌واسطه‌ی کارکردهای معنابخش خود در طول تاریخ به تاب‌آوری جوامع شیعی در برابر بحران‌ها، فشارها و تهدیدها یاری رسانده‌اند. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روی‌کرد نشانه‌شناسی، و با بهره‌گیری از نظریه‌های جامعه‌شناسی دین و مفهوم تاب‌آوری اجتماعی، به تحلیل مناسک مهدوی پرداخته و آن‌ها را در پرتو آیات قرآن کریم، روایات و ادعیه معتبر شیعی بررسی می‌کند. سپس به تحلیل دلالت‌های نمادین مناسک مهدوی و نقش آن‌ها در بازتولید امید، انسجام اجتماعی و مقاومت فرهنگی پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که این مناسک از طریق رمزگان آئینی و متون مقدس، به تثبیت هویت جمعی، بازتولید آینده‌گرایی و ایجاد پیوندهای معنوی میان فرد و جامعه کمک کرده و ظرفیت ویژه‌ای در افزایش تاب‌آوری شیعیان در طول تاریخ داشته است.
کلیدواژه‌ها

منابع

قرآن کریم
نهج‌البلاغه
-                    ابن بابویه، محمدبن علی. (1405ق). کمال ‌الدین و تمام النعمة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
-                    ابن طاووس، علی بن موسی. (1409ق‌). إقبال الأعمال. تهران: دارالکتب الإسلامیه‌.
-                    ابن مشهدی، ابوعبدالله محمدبن جعفر. (۱۴۱۹ق). المزار الکبیر، بی‌جا: مؤسسة النشر الإسلامی.
-                    بارت، رولان. (1388). نشانه‌شناسی. ترجمه: پیروز ایزدی. تهران: نشر مرکز.
-                    بوردیو، پی‌یر. (1390). منطق عمل. ترجمه: محمدعلی مرادی. تهران: نشر نی.
-                    حر عاملی، محمدبن حسن. (1414ق). وسائل الشیعة. قم: آل‌البیت.
-                    حر عاملی، محمدبن حسن. (1414ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسة آل‌البیت؟عهم؟.
-                    دورکیم، امیل. (1381). صور بنیانی حیات دینی. ترجمه: باقر پرهام. تهران: نشر مرکز.
-                    طباطبایی، محمدحسین. (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
-                    طبرسی، فضل بن حسن. (1372). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو.
-                    طبرسی، فضل بن حسن. (1372). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو.
-                    طبری، محمدبن جریر. (1412ق). تفسیر جامع البیان. بیروت: دارالفکر.
-                    طوسی، محمدبن حسن. (1411ق). الغیبة. قم: دارالمعارف الإسلامیة.
-                    طوسی، محمدبن حسن. (1411ق). مصباح المتهجد. بیروت: مؤسسة فقه الشیعة.
-                    کاظمی، سیدمهدی. (1398). مناسک مهدوی و هویت شیعی. قم: نشر معارف.
-                    کفعمی، ابراهیم بن على. (1405ق). المصباح. قم: دارالرضى(زاهدى).
-                    کفعمی، ابراهیم بن على. (1418ق). البلد الامین، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
-                    کلینی، محمدبن یعقوب. (1407ق). الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
-                    مجلسی، محمدباقر. (1404ق). بحارالأنوار. بیروت: مؤسسه الوفاء.
-                    مدرسی طباطبایی، سیدحسین. (۱۹۹۲م). تاریخ تشیع در ایران تا اوایل قرن دهم. ترجمه: احمد آرام، تهران: علمی و فرهنگی.
-                    مطهری، مرتضی. (۱۳۶۸). قیام و انقلاب مهدی؟عج؟. تهران: صدرا.
-                    نصر، سیدحسین. (1387). انتظار موعود و جامعه دینی. قم: پژوهشگاه علوم اسلامی.
-                    نعمانی، محمدبن ابراهیم. (1405ق). الغیبة. قم: دارالصحیفة.
-                    نعمانی، محمدبن ابراهیم. (1411ق). الغیبة. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
-                    کریستوا، ژولیا، (1986). The Kristeva Reader.
-                    بارت، رولان، (1990). The Semiotic Challenge.
-                     Algar, H. 2011, “Mahdism in Shi‘i Thought.” In: Encyclopaedia of Islam.
-                    Castells, Manuel 1997,  The Power of Identity, Oxford: Blackwell.
-                    Durkheim, Émile 1912,  The Elementary Forms of Religious Life, Paris: Alcan.
-                    Eco, U.  1997, A Theory of Semiotics. Indiana University Press.
-                    Eco, Umberto. 1976 A Theory of Semiotics. Bloomington: Indiana University Press.
-                    Geertz, Clifford,  1973,  The Interpretation of Cultures, New York: Basic Books.
-                    Keddie, Nikki R. 1980,  Roots of Revolution: An Interpretive History of Modern Iran*, New Haven: Yale University Press.
-                    Luizard, Pierre-Jean, 2004,  La Formation de l’Irak Contemporain, Paris: CNRS Éditions.
-                    Norman, Simon. 2018, Community Resilience: Concepts, Applications, and Challenges. Routledge.
-                    Peirce, C. S. 1931-1958, Collected Papers of Charles Sanders Peirce. Harvard University Press.
-                    Saussure, F. de, 1983,  Course in General Linguistics. Duckworth. (Originally published.
-                    Saussure, Ferdinand de. 1916, Course in General Linguistics.   New York: McGraw-Hill, .
-                    Turner, Victor. 1969, The Ritual Process: Structure and Anti-Structure. Chicago: Aldine.
-                    Ungar, Michael, 2008, “Resilience across Cultures”, British Journal of Social Work, 38(2), pp 218-235.
-                     Walsh, Froma, 2016. Strengthening Family Resilience, New York: Guilford Press.