عصر آدینه

عصر آدینه

بررسی تصاویر پیشوایان شیعی و امام مهدی(عج) در آثار تجسمی:‌ بررسی موردی شاهنامه‌ها و فالنامه‌ها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکتری حکمت هنرهای دینی از دانشگاه ادیان و مذاهب؛ عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد پرند، تهران، ایران
2 دانشیار و عضو هیأت علمیِ مؤسسه آموزش عالی هنر و اندیشه اسلامی، قم، ایران
چکیده
کتاب‌آرایی از جمله هنرهایی بوده است که در قرون متمادی مورد توجه حاکمان بوده است و آنها در کارگاه‌های هنری خود کتاب‌های مهم و ارزشمند را مصور و استنساخ می‌کردند. از جمله این کتاب‌ها، آثاری از جمله، متون عرفانی، کتاب‌های علمی، کتاب‌های شاعران بزرگ و از جمله شاهنامه‌ها و فالنامه‌ها و دیگر مجموعه‌هایی است که در بعضی از موارد اختصاص به شخصیت قدیسان و پیشوایان دینی داشته است. در این مقاله تلاش شده است که به بررسی دو دسته از مهم‌ترین کتاب‌آرایی‌ها یعنی شاهنامه‌ها و فالنامه‌ها پرداخته شود و تصاویر این مجموعه‌ها مورد بررسی قرار گیرد و به این سوال پاسخ داده شود که چند تصویر از این مجموعه‌ها اختصاص به پیشوایان دین و از جمله امام مهدی(عج) دارد. گرایش شیعی در نزد حاکمان ایرانی خصوصاً در دوره‌هایی که حکومت شیعی بوده است موجب شده است که گرایش به تصویرسازی پیشوایان شیعی افزایش یابد. در کنار کتاب‌آرایی بر محوریت شاهنامه که نوعی همذات‌پنداری شاهان با شاهنامه فردوسی بوده است، گرایش و علایق شیعی ‌آنان موجب شده است که تصویر‌سازی پیشوایان دین هم در اولویت کار آنان در این کارگاه‌ها قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها

منابع

-        ابنیکی، مهدیه. (1397). نگاره‌های شیعی. تهران: موسسه مطالعات هنر اسلامی.
-        اعوانی، غلامحسین. (1375). حکمت و هنر معنوی. تهران: انتشارات گروس.
-        الیاده، میرچا. (1372). رساله در تاریخ ادیان. (‌جلال ستاری، مترجم). تهران: نشر سروش.
-        آژند، یعقوب. (1384). سیمای سلطان محمد نقاش. تهران: شادرنگ.
-        برند، باربارا. (1383). هنر اسلامی. (مهناز شایسته‌فر، مترجم). تهران: انتشارات موسسه هنر اسلامی.
-        بورکهارت، تیتوس. (1384). از کتاب: جام نو و می کهن، گردآوری مصطفی دهقان. تهران: موسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.
-        بورکهارت، تیتوس. (1384)، از کتاب مبانی هنر معنوی. گردآوری علی تاجدینی. چاپ دوم، تهران: دفتر مطالعات دینی هنر.
-        بورکهارت، تیتوس. (1390). مبانی هنر مسیحی. (امیر نصری، مترجم). تهران: انتشارات حکمت.
-        پوپ، آرتور. (1384). سیر و صور نقاشی ایران. (یعقوب آژند، مترجم). تهران:‌انتشارات مولی.
-        پوراکبر، آرش. (1396). فالنامه شاه طهماسبی، تهران: فرهنگستان هنر.
-        تاتارکیویچ، ووادیسواف. (1396). تاریخ زیبا‌شناسی. (محمود عبادیان و سیدجواد فندرسکی، مترجم). تهران: نشر علم.
-        حسینی، سید محمود.(1392). شاهنامه بزرگ ایلخانی (دموت). تهران: عطار.
-        حسینی راد، عبدالمجید.(1384). شاهکارهای نگارگری ایران. تهران: موزه‌ هنرهای معاصر تهران.
-        جعفریان، رسول (1379). صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست. قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
-        جنسن، هـ . و. (1359). تاریخ هنر. (پرویز مرزبان، مترجم). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
-        خزایی، محمد. (1386). مرقعات معروف ایرانی در موزه‌های استانبول و برلین، مطالعات هنر اسلامی، شماره ششم، بهار و تابستان 1386.
-        خوسفی بیرجندی، ابن حسام. (1381). خاوران نامه. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
-        خوارزمی، موفق بن احمد. (1411ق). المناقب. التحقیق مالک المقصودی، قم: النشرالاسلامی.
-        دنی، دیویس و همکاران. (1388). تاریخ هنر جنسن. (ترجمه زیر نظر فرزان سجودی). تهران: فرهنگسرای میردشتی.
-        رجبی، فاطمه. (1395). جلوه هنر شیعی در نگاره‌های عصر صفوی. تهران:پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی.
-        رنجبر، احمد. (1364). چند معراج‌نامه. تهران: امیرکبیر.
-        سانتاک، سوزان. (1396). علیه تفسیر. (احسان کیانی‌خواه، مترجم). تهران: بیدگلی.
-        سگای، رزا. (1385). معراج‌نامه. (مهناز شایسته‌فر، مترجم). تهران: موسسه مطالعات هنر اسلامی.
-        شایسته‌فر، مهناز. (1384). هنر شیعی. تهران: موسسه مطالعات هنر اسلامی.
-        شرف‌الدین خراسانی. (1357). نخستین فیلسوفان یونان. چاپ دوم، تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.
-        شوان، فریتیوف. (1376). اصول و معیارهای هنر جهانی از مجموعه مبانی هنر معنوی، (علی تاجدینی، مترجم). تهران: دفتر مطالعات دینی هنر.
-        طاهرپور، نصرت‌السادات. (1400). جامعه‌شناسی هنر ایران. تهران: نشر علم.
-        عکاشه، ثروت. (1380). نگارگری اسلامی. (غلامرضا تهامی، مترجم). تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی.
-        قاضی زاده، خشایار و زهرا شاقلانی پور. (1395). تجلی امام رضا ؟ع؟ در نگاره‌های فالنامه‌ی تهماسبی، بساتین، نیمه اول و دوم، ش 5 و 6، 11-40.
-        کن‌بای، شیلا. (1381). نگارگری ایرانی. (مهناز شایسته فر، مترجم).  تهران: انتشارات موسسه مطالعات هنر اسلامی.
-        گاردنر، هلن. (1385). هنر در گذر زمان، ترجمه محمد تقی فرامرزی، تهران: انتشارات آگه.
-        گرابار، الگ. (1390). مروری بر نگارگری ایرانی. ترجمه مهرداد وحدتی دانشمند، تهران: فرهنگستان هنر.
-        گرابار، الگ. (1369). یادداشت‌هایی درباره تصاویر شاهنامه دموت. چیستا. شماره 74-75.
-        گنون، رنه. (1384). کلمه و سمبول از کتاب: جام نو و می کهن، گردآوری مصطفی دهقان، تهران: موسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.
-        گرابار، الگ. (1361). سیطره کمیت و علائم آخرالزمان. (علی‌محمد کاردان، مترجم). تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
-        ماه‌وان، فاطمه. (1395). شاهنامه‌نگاری گذر از متن به تصویر، تهران: معین.
-        محمودی ازناوه، سعید.(1379). کاخ گلستان. تهران: انتشارات زرین و سیمین.
-        مجلسی، محمدباقر. (1400ق). بحارالانوار. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
-        مرزبان، پرویز. (1384). خلاصه تاریخ هنر، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
-        مفید، محمدبن محمد. (1388). ارشاد سیره ائمه اطهار. (سیدحسن موسوی مجاب، مترجم). تهران: سرور.
-        مکارم، ناصر. (1377). تفسیر نمونه. ج2، چاپ پانزدهم. قم: دارالکتب الاسلامیه.
-        موسوی گیلانی، سیدرضی. (1396). تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی. قم: دانشگاه معارف.
-        مهدی‌زاده، علیرضا. (1399). فالنامه طهماسبی. تهران: انتشارات سوره مهر.
-        والز، آندرو فینلی. (1389). مسیحیت در جهان امروز، ترجمه احمد رضا مفتاح و حمید بخشنده، قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
-        هال، جیمز. (1390). فرهنگ نگاره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب، (رقیه بهزادی، مترجم). تهران: فرهنگ معاصر ایران.
-        Brend, Barbara,(2010). Muhammad Juki’s Shahnamah of Firdusi, London; Royal Asiatic Society and Philip Wilson publishers.
-        Gray, Basil. (1930). Persian Painting, London: Ernest Benn.
-        McGuckin, John Anthony.(2008). The Orthodox Church, USA: Blackwell.
-        Okasha,Sarwat. (1981). The muslam painter and the divine, London: Plark lanc.
Schuon, Frithjof. (1998).Understanding Islam,United States: world wisdom.