عصر آدینه

عصر آدینه

مقایسه انتقادی _ تطبیقی «الهیات امید» یورگن مولتمان و «فرجام‌شناسیِ انتظار مهدوی» در الهیات شیعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه قرآن، دانشگاه قرآن و حدیث، تهران، ایران
چکیده
پژوهش حاضر با رویکرد مقایسه انتقادی _ تطبیقی به تبیین نسبت میان الهیات امیدِ یورگن مولتمان و « فرجام‌شناسی انتظار» در الهیات شیعی می‌پردازد. مسئله اصلی، سنجش خاستگاه امید، فاعلیت تاریخی، و جهتِ حرکت ایمان در دو منظومه فکری است. روش تحقیق، تحلیل مفهومی _ متنی و مقایسه نظام‌مند منابع دستِ‌اول آثار مولتمان[1] با متون قرآنی، اعتقادی و رواییِ امامیه درباره مهدویت و انتظارِ فعال است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد در الهیات مولتمان، امید نیرویی تاریخی و انسانی است که ایمان را از سکون فردی رها کرده و به کنش اجتماعی و عدالت‌طلبی پیوند می‌زند. خدا در این دیدگاه در رنج تاریخ حاضر است، اما تحقق ملکوت به مشارکت فعال انسان در ساخت آینده واگذار می‌شود. در مقابل، فرجام‌شناسی انتظار در الهیات شیعی بر خدامحوری، وحی‌باوری و یقین به وعده الهی استوار است؛ انتظاری که نه حالت انفعالی بلکه فعالیتی آگاهانه و الهام‌یافته از ایمان به سنت‌های خداوند به‌شمار می‌رود. بر این اساس، در حالی که مولتمان امید را از پایین به بالا و از انسان به‌سوی خدا تفسیر می‌کند، فرجام‌شناسی انتظار در الهیات شیعی مسیر را از بالا به پایین و از وعده الهی به سوی تحقق در تاریخ ترسیم می‌نماید. نتیجه نهایی آن است که انتظار شیعی، با تکیه بر خدامحوری و وحی‌باوری، جامع‌تر و ژرف‌تر از الهیات امید مولتمان است و می‌تواند به‌مثابه «الهیات امید الهی» در برابر «الهیات امید انسانی» بازشناخته شود. نوآوری مقاله، عبور از تطبیقِ هم‌گرایانه به سنجشِ مبناییِ تفاوت‌های معرفت‌شناختی، انسان‌شناختی و غایت‌شناختیِ دو دستگاه فکری و صورت‌بندی دو الگوی متمایز از «امید دینی» است. نتیجه آن‌که هرچند هر دو افق، امید را به کنش پیوند می‌زنند؛ اما منشأ، فاعل و مسیر تحقق نجات در آن‌ها متفاوت است.



[1] . Theology of Hope, The Crucified God, The Coming of God, Ethics of Hope.
کلیدواژه‌ها

منابع

قرآن کریم
-        ابن‌بابویه، محمدبن علی. (1395ق). کمال الدّین و تمام النعمة. تحقیـق علی‌اکبر غفّاری. تهران: اسلامیه.
-        آشوری، داریوش. (1375). فرهنگ علوم انسانی، نشر مرکز.
-        جوادی آملی، عبدالله. (1387). امام مهدی موجود موعود. چاپ سوم. قم: اسراء.
-        حرّ عاملی، محمدبن حسن. (1425ق). إثباتُ الهداةِ بالنصوصِ و المعجزات. بیروت: أعلمی.
-        زیدان، عبدالکریم. (1413ق). السنن الإلهیة فی الأمم و الجماعات و الأفراد فی الشریعة الإسلامیة. بیروت: مؤسسة الرسالة.
-        صدر، سید محمدباقر. (1381). سنت‌های تاریخ در قرآن. ترجمه و تحقیق سید جمال‌الدین موسوی اصفهانی، چاپ سوم. تهران: تفاهم.
-        طباطبایی، محمدحسین. (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن‏. چاپ دوم. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
-        طبرسی، فضل بن حسن. (1417ق). إعلامُ الورى بأعلامِ الهدى. تحقیق مؤسسة آل‌البیت. قم: مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث.
-        مجلسى، محمدباقر بن محمدتقى. (1403ق). بحارالأنوار. چاپ دوم. بیروت: دارإحیاء التراث العربی‏.
-        مصباح یزدى، محمدتقى. (1401). جامعه و تاریخ از نگاه قرآن. چاپ پنجم. قم: انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى؟ره؟.
-        مطهری، مرتضی. (1372). مجموعه آثار. چاپ هشتم. قم: صدرا.
-        مکارم شیرازى، ناصر و جمعى از نویسندگان. (1371). تفسیر نمونه. چاپ دهم. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
-        نعمانی، محمدبن ابراهیم. (1397ق). الغیبة. تحقیق و تصحیح علی‌اکبر غفارى. تهران: نشر صدوق‏.
-        Bauckham, R. (1995). The theology of Jürgen Moltmann. Edinburgh: T&T Clark.
-        Bloch, E. (1986). The principle of hope (Vol. 1, N. Plaice, S. Plaice, & P. Knight, Trans.). Cambridge, MA: MIT Press. (Original work published 1959)
-        Cullmann, O. (1964). Christ and time: The primitive Christian conception of time and history (Rev. ed.; F. V. Filson, Trans.). Philadelphia, PA: Westminster Press.
-        Floyd, A. (2019). A critical and comparative analysis of Jürgen Moltmann’s and Gordon Kaufman’s environmental theologies (Doctoral dissertation). University of Manchester, Manchester, UK.
-        Meeks, M. D. (1974). Origins of the Theology of Hope. Philadelphia, PA: Fortress Press.
-        Mladenovska-Tešija, J. (2014). Crucified as a necessity: The relevance of Moltmann’s theology for evangelical believers and their social commitment. Kairos: Evangelical Journal of Theology, 8(1), 7–24.
-        Moltmann, J. (1967). Theology of hope: On the ground and the implications of a Christian eschatology (J. W. Leitch, Trans.). New York, NY: Harper & Row. (Original work published 1964)
-        Moltmann, J. (1974). The crucified God: The cross of Christ as the foundation and criticism of Christian theology (R. A. Wilson & J. Bowden, Trans.). London: SCM Press. (Original work published 1972)
-        Moltmann, J. (1996). The coming of God: Christian eschatology (M. Kohl, Trans.). Minneapolis, MN: Fortress Press. (Original work published 1995)
-        Moltmann, J. (2012). Ethics of hope (M. Kohl, Trans.). Minneapolis, MN: Fortress Press. (Original work published 2010)
-        Neal, R. A. (2006). Theology as hope: On the ground and implications of Jürgen Moltmann’s doctrine of hope (Doctoral dissertation). University of Edinburgh, Scotland.
-        Neal, R. A. (2009). Theology as hope: On the ground and implications of Jürgen Moltmann’s doctrine of hope. Eugene, OR: Cascade Books.

Pannenberg, W. (1998). Systematic theology (Vol. 3, G. W. Bromiley, Trans.). Grand Rapids, MI: Eerdmans.